Waarheid en werkelijkheid

Waarheid en werkelijkheid

In zijn essay ‘Pilatus & Jezus’ doorzoekt Giorgio Agamben een belangrijke hedendaagse Italiaanse filosoof, minutieus het verloop van het proces dat leidt tot de kruisiging van Jezus. Conclusie van dat onderzoek is dat de werelden van Pilatus en Jezus zodanig van elkaar verschillen dat Pilatus uiteindelijk niet tot een veroordeling komt.

Het proces waarin Pilatus en Jezus hun rol spelen is een proces waar twee werkelijkheden tegenover elkaar staan. Aan de ene kant de feitelijke en praktische werkelijkheid van het juridische en sociale domein van Pilatus. Aan de andere kant de werkelijkheid van Jezus die zich beroept op zijn wereld van de waarheid. In de procesgang die zich afspeelt aan het hof van Pilatus komt volgens Agamben de onverenigbaarheid van beide werelden dramatisch tot uitdrukking. Er wordt gedraald, om de hete brei heen gelopen, niet ter zake doende vragen gesteld, geprobeerd om de identiteit van de gedaagde vast te stellen – zijt gij de koning der Judeërs? – en dé filosofische vraag gesteld ‘Wat is waarheid’. Pilatus probeert juridische feiten boven water te krijgen om tot een oordeel te komen maar wordt daarin gefrustreerd door Jezus. Hij beroept zich op de niet-juridische werkelijkheid van zijn wereld; de wereld van de waarheid waartoe hij geboren is.

Het proces komt dus niet tot een einde omdat Pilatus geen oordeel uitspreekt. Jezus wordt slechts overgeleverd aan de hogepriesters van het Sanhedrin, dat zelf niet bevoegd was de doodstraf uit te spreken. Maar een proces is alleen een proces als het wordt afgesloten door een oordeel. Jezus is beschuldigd, maar niet schuldig bevonden omdat hij niet veroordeeld is. Dit gegeven is voor Agamben een verwijzing naar een diepe gelaagdheid van de werkelijkheid. Maar ook vindt hij dat het een raadsel blijft wat nu precies de betekenis is van het Jezusproces als er geen legitiem oordeel is geveld. In de woorden van Agamben:

“Maar als Pilatus geen legitiem oordeel heeft geveld, verliest de ontmoeting tussen de plaatsvervanger van Caesar en Jezus, tussen de menselijke wet en het goddelijke, tussen stad op aarde en die in de hemel, haar bestaansgrond en wordt een raadsel.”  (Pagina 60.)

In zijn bundel ‘Naaktheden’ definieert hij het naakte leven als het menselijk bestaan zonder dat het is verweven met een juridische en sociale context. Het is echter geen oorspronkelijke toestand waarin een mens zich bij zijn geboorte bevindt, maar een filosofisch uitgangspunt. De mens als puur subject buiten zijn juridische en sociale context.

Jezus presenteert zich in de evangelie teksten die getuigen van het proces, als puur subject. Hij is vanuit zijn werkelijkheid van de waarheid niet onderworpen aan de praktische en feitelijke werkelijkheid van schuld en boete van het juridische en sociale domein.

Agamben probeert met zijn onderzoek van het Jezusproces duidelijk te maken dat er goede reden zijn om aan te nemen dat de werkelijkheid een laag herbergt waarin een onmiddellijk gegeven waarheid verborgen ligt. De lagen daarboven van het juridisch en sociale domein zijn rationeel bemiddeld. Zij blijven schatplichtig aan die authentiek gegeven waarheid.

In zijn tekst verwijst Agamben naar de jurist Salvatore Satta die het juridisch proces als mysterie heeft gethematiseerd. De oorspronkelijke betekenis van mysterie wordt begrepen als een heilig drama. Het hele leven en de hele menselijke werkelijkheid zijn ook processen die evenals het Jezusproces een dramatisch verloop hebben. Ook die processen zijn pas afgesloten als er geoordeeld is. Ons menselijk drama wordt dus alleen beëindigd als het proces is afgesloten door een oordeel. En dat is pas tijdens de apocalyptische crisis, begrepen als het laatste oordeel.

Advertenties