Leiderschap

door Denkerij®

Het dominantieprincipe speelt bij onze voorouders een belangrijke rol. Frans de Waal heeft jarenlang als bioloog een gemeenschap van chimpansees bestudeerd in de dierentuin van Arnhem. Zijn verslag van die studie heeft hij opgetekend in zijn boek ‘Chimpanseepolitiek, macht en seks onder mensapen’. Zijn bevindingen leren de homo sapiens veel over de onbewuste en instinctieve drijfveren die een rol spelen bij ons gedrag in een groep. Het ultieme doel van de mannen in de apenkolonie is het verwerven van de hoogste positie op de apenrots; die van alfaman. Daarvoor ontwikkelen ze politieke strategieën. Het verwerven en consolideren van de machtsbasis van hun leiderschap is een proces, dat een langdurig tactisch en strategisch handelingspatroon vergt. Zowel bij de apen als bij de mens worden in dit sociaal proces bluf, coalities en isoleringstactieken gebruikt, zegt de Waal.

De leider van een groep apen is niet eenvoudigweg de baas. Hij is weliswaar de ‘primus inter pares’; de eerste onder zijns gelijken, maar in die rol is hij afhankelijk van zijn netwerk. Zijn leiderschap staat voortdurend onder druk en hij is steeds bezig met het smeden van coalities. De vrouwen in de groep moet hij overtuigen van zijn vooraanstaande rol om zijn seksuele privileges te kunnen consumeren. Het gedrag dat de alfaman daarin tentoonspreidt, vindt de Waal hoogwaardig en intelligent en qua niveau vergelijkbaar met dat van zijn evolutionaire opvolger; de mens.

In zijn studie concludeert Frans de Waal dat de chimpansee evenals de mens een politiek dier (zoön politikon) is, zoals Aristoteles (384-322 BC) ons definieert in zijn ‘Poltica’. Politiek is volgens de Waal:

“sociale manipulatie om invloedrijke posities te verwerven en te behouden….politiek is overal om ons heen…..in ons gezin, op school, op het werk en op vergaderingen. Elke dag veroorzaken we conflicten of zijn we partij…Deze dagelijkse politiek wordt niet steeds herkend, omdat mensen meesters zijn in het camoufleren van hun bedoelingen …zwijgen (we) zorgvuldig over persoonlijke machtsmotieven.” [1]

Bovendien zijn onze machtsstrevingen vaak onbewust. We verbergen ze ook voor onszelf, terwijl ze een enorme invloed hebben op ons gedrag. Chimpansees kennen daarentegen geen ‘politieke correctheid’. Ze tonen open bloot dat ze willen domineren en zijn onverbloemd uit op macht en leiderschap. Machiavelli (1469-1527) is de eerste die in ‘Il principe’ beschrijft dat het politieke bedrijf uitsluitend een machtsspel is en dat de ‘lage’ motieven dé drijfveren zijn als er tot bloedens toe en erger wordt gevochten om de macht. In de Macbeth van William Shakespeare (1564-1616) maar ook in veel van zijn andere werk wordt de mens dramatisch ontluisterd in zijn moorddadig spel om leiderschap en macht. De meedogenloosheid die Shakespeare aan de kaak stelt, speelt zich ook af onder de chimpansees. De jarenlange dominantiestrijd in de Arnhemse Zoo eindigt ook in een moordpartij. Als twee oude leiders de leider van dat moment zwaar verwonden en zijn testikels afbijten, overlijdt hij aan zijn verwondingen.

Is er hoop of is de mens sociaal darwinistisch bepaald en kan hij zich niet onttrekken aan zijn instincten? Klopt het aforisme van Friedrich Nietzsche (1844-1900) uit de ‘Götzendämmerung’?: Alles Gute ist Instinkt und folglich, leicht, notwendig frei. Nietzsche de nihilist is een ongenadig denker, die geen spaan heel laat van de valse moraal die de mens zich heeft toegeëigend om zijn beestachtigheid te verhullen. Misschien is de analyse die Paul Woodruff maakt in ‘Het Ajax-dilemma. Filosofie van het leiderschap’[2] een bron die we kunnen gebruiken, om een vorm van leiderschap te laten zien die ons verheft uit het moeras van het sociaal darwinisme. Hij analyseert wat er gebeurt tijdens de Trojaanse oorlog als de legendarische soldaat van het Griekse leger Ajax, in een waanzinnige woede ontsteekt, omdat de leider van het leger Agamemnon hem niet beloont voor zijn inzet. Niet Ajax krijgt de wapenuitrusting van Achilles die was omgekomen in de strijd, maar de leiders geven die aan Odysseus. Odysseus is de slimme soldaat die de geniale list bedenkt om een houten paard te bouwen en daarin krijgers te verstoppen,. Ajax is de loyale reus en fysieke geweldenaar die op het slagveld een onuitwisbare indruk nalaat.

Ajax voelt zich onrechtvaardig behandeld. Het leiderschap van Agamemnon heeft volgens hem gefaald. Rechtvaardigheid zorgt ervoor dat iedereen krijgt wat hem toekomt en de gemeenschap als geheel krijgt wat haar toekomt zodat de gemeenschap bij elkaar wordt gehouden. Als er meningsverschillen ontstaan, beslecht rechtvaardigheid die conflicten. Zij zorgt ervoor dat er recht wordt gedaan ook in die gevallen dat we het gevoel hebben dat het recht ons buitensluit. Dat gevoel heeft Ajax. Hij voelt zich buitengesloten omdat hij niet beloond is voor zijn ongelofelijke slagkracht op het slagveld. Rechtvaardigheid is dus niet het blind volgen van rechtsregels of een instrumentele vorm van eerlijkheid. Rechtvaardigheid is een radicaal mededogen dat de leider en zijn leiderschap opdiept uit het diepst van zijn ziel.

De onrechtvaardigheid die Ajax ervaart maakt hem zo woedend dat hij zijn leider Agamemnon en zijn rivaal Odysseus wil doden. Maar de woede verbijstert zijn verstand en hij slacht een kudde schapen af. Als hij weer bij zinnen komt, schaamt hij zich zo diep dat hij zich in zijn eigen zwaard stort. Door dat te doen heeft hij volgens Agamemnon de Grieken tot schande gemaakt en hun eer bezoedeld. Voor straf mag hij niet begraven worden en is hij ten prooi aan de gieren. Odysseus heeft teveel respect voor zijn strijdmakker om dat te laten gebeuren. Hij overtuigt Agamemnon ervan om Ajax toch te mogen begraven, ondanks het feit dat Ajax geprobeerd heeft Odysseus te vermoorden. Zijn mededogen toont hem als een groter leider dan zijn generaal Agamemnon, die over allerlei adviseurs (Nestor) beschikt die hem influisteren wat ‘rechtens’ moet gebeuren. Maar een goed oordeel is niet procedureel, uitkomst van een formule of een algoritmische berekening. Een goed oordeel getuigt van leiderschap en een goed leider rechtvaardigt zijn oordeel vanuit zijn persoonlijk geweten dat gevoed wordt door mededogen en wijsheid.

Een leider die handelt vanuit wijsheid, geweten en mededogen wordt gevolgd. Er wordt naar hem geluisterd. Hij is niet uit op zijn eigen gewin maar heeft oog voor het gemeenschappelijk doel dat hij nastreeft. Als dat doel verlangt dat hij niet langer de leider is dan kent hij zijn verantwoordelijkheid, treedt hij terug en bewijst zijn ware leiderschap. Want een leider is niet bang om het risico aan te gaan dat hij faalt als dat nodig is voor het gemeenschappelijke belang. Hij mag dan in dat specifiek geval de zaak niet goed gemanaged hebben, waardoor hij buitenspel komt te staan, maar als leider heeft hij gewetensvol geoordeeld. Hij kan zich ook terugtrekken en zich ontpoppen als een goede volgeling die de leider kritisch gehoorzaamt en hem helpt het gemeenschappelijk doel te bereiken.

In het bovenstaande gaat het om de filosofische idee en de ethische standaard voor leiderschap. In de ideale leider verenigen de fysieke kracht van Ajax en de denkkracht van Odysseus zich en is het dilemma opgeheven. Dat is wat volgens Woodruff de oude tragedie dichter Sophocles in zijn tragedie ‘Aias’ ons en zijn publiek voorhoudt. De fysieke moed van Ajax en de mentale moed van Odysseus grondvesten het morele leiderschap. Rechtvaardigheid zorgt ervoor dat iedereen krijgt wat hem toekomt en naar vermogen aan de gemeenschap bijdraagt. Rechtvaardigheid is eerlijk als ze eerlijk kan zijn, rechtvaardigheid zoekt consensus als er consensus kan zijn, rechtvaardigheid is transparant als ze transparant kan zijn. Maar voor dat alles zoekt rechtvaardigheid naar het juiste inzicht en oordeelt met mededogen. In die zin is rechtvaardigheid leiderschap bij uitstek.

Kan de ethologische analyse van de macht die Frans de Waal ons heeft voorgeschoteld nu als achterhaald worden beschouwd? Ik zou zeggen van niet. Maar het ethische ideaal van Woodruff biedt misschien een perspectief om een humanistische breuk met het sociaal darwinisme te forceren. Over termijnen laat ik mij wijselijk niet uit.

 

 

[1] Frans de Waal, ‘Chimpanseepolitiek’. 1982, vert. 2017 pag 248-249

[2] Paul Woodruff ‘Het Ajax Dilemma’ vert. 2017. The Ajax Dilemma: Justice Fairness and Rewards. 2011

Advertenties