Een cultuuranalyse

Binnen de humanistische psychologie komt in de late jaren zestig, begin jaren zeventig een cultuur analyse opzetten, die tot nu toe stand houdt. De wetenschappelijke status ervan ligt nog steeds onder vuur. Toch is deze analyse bijzonder interessant en ook van toepassing op de drijfveren van personen en de ontwikkeling van leiderschap-modellen in organisaties. Een bekende vertegenwoordiger ervan is Clare W. Graves (1914-1986), hoogleraar psychologie in New York. Andere bekende psychologen binnen de humanistische stroming zijn Carl Rogers, Abraham Maslow en Erich Fromm. De analyse is een herijking van de psychoanalyse van Sigmund Freud en biedt tegenwicht tegen het behaviorisme van B.F. Skinner.

Culturele verandering

In het onderstaande probeer ik vooral de culturele wordingsgeschiedenis van de mens van enkele voetnoten te voorzien. Het permanente veranderingsproces van de cultuur kent fases en kenmerken die het dynamisch gezicht van de cultuur tonen. Zoals het gezicht stemmingen uitdrukt, heeft de menselijke cultuur ook gestemdheden in haar verschillende periodes. De dominantie van die stemming bepaalt de fase waarin de cultuur verkeert. Maar tegelijkertijd is het een warboel omdat de andere stemmingen ook nog aanwezig zijn of al ontluiken. Bovendien is de cultuur zoals gezegd permanent in ontwikkeling en verschuift het dominerend principe van de ene naar de andere fase, waarin het een andere kleur en in dat stadium ook een andere hoedanigheid aanneemt. Het denken als kernintelligentie verandert constant van inhoud, van overleven, naar mythisch, naar veroveren, naar vestigen, naar vooruitgang, naar zorgzaamheid, naar verantwoordelijkheid en naar een cultuur van verbondenheid.

Waarde evolutie

Binnen elke fase ontstaan waardes die tot stand komen doordat de mens als organisme en cultuurwezen in een metabolisme verkeert met zijn omgeving. De mens is van invloed op zijn omgeving en de omgeving op hem.

spiral-dynamics-model-graves-toolshero
Bron toolshero.nl

Hij past zijn omgeving aan en de omgeving hem. Dit darwinistisch schema zit stevig verankerd in de wordingsgeschiedenis van de mens als cultuurwezen en dus in zijn cultuur. Het waardepatroon dat allengs ontstaat, is bepalend voor de karakterisering van een bepaalde fase. De ontwikkeling van de ene naar de andere fase verloopt via een spiraal. Vanuit een punt waarin weinig ontwikkeling is tijdens een heel lange tijd, naar onze huidige tijd waarin de veranderingssnelheid van de waardes binnen de cultuur een uiterste inspanning vraagt van de menselijke vermogens.
Het is verleidelijk om de fases te zien als een afgesloten historische periode in een lineaire of gespiraliseerde ontwikkeling, maar dat is niet het geval. Waardes die in een nieuwe fase ontstaan gaan niet voorbij, maar blijven behouden in het veranderingsproces van de cultuur. De spiraal is eigenlijk een verbeelding van een evolutieproces binnen het open kader van het menselijke bestaan. Alleen de complexiteit en snelheid van ontwikkeling neemt toe. De evolutie van de mens en zijn cultuur kent aanvankelijk een traag veranderingsproces met lange tijd stabiele waardes. De kernintelligentie van het denken wordt alleen aangesproken om het overleven vorm te geven. Er ontstaan pas nieuwe waardes als omgevingssignalen het denken oproepen vorm te geven aan een herinrichting van de bestaande waardes en het innoveren van andere. Deze waarde evolutie heeft een zekere analogie met de genetische evolutie van de levensboom van de mens. De waardes komen evenals genetische veranderingen door natuurlijke selectie tot stand en worden wMemes genoemd. (in het Engels vMemes v=value en uitgesproken als miems) Veranderende omstandigheden vragen om aanpassingen van waardes binnen de hele dynamiek van de bovenstaande waardespiraal om te overleven.

Waarde-eenheden van de cultuur

De biochemische genen dragen de erfelijke eigenschappen van een organisme opgeslagen in de dubbele helix (spiraal) van het DNA. Het psycho-culturele ‘DNA’ van de wMemes – vervat in een dynamische spiraal – is de informatiebron voor de culturele ontwikkeling van de mens en zijn geest. Het collectieve-bewustzijn van de menselijke soort bevat informatie-eenheden die overerfd worden. Door mutatie, geïnitieerd door omgevingsfactoren of door de menselijke intelligentie, ontwikkelen zich de wMemes als organisatieprincipe. Alle memes bevatten culturele informatie die wordt geaggregeerd en gereproduceerd in het grotere geheel van het organisatieprincipe van de culturele informatiebron; de wMeme. De memes zijn concepten die terug te vinden zijn in bijvoorbeeld: modestijlen, taalstijlen, normen, kunststroming, heersende religies, economische tijdperken enz. Het evolutionair proces stuwt de culturele ‘levensboom’ spiraalsgewijs voort door de verschillende stadia van zijn ontwikkeling. Die wMemes worden dominant die gegeven de omstandigheden bepalend zijn voor de overleving van de cultuur/soort.

“Ze structureren het denken, de waarden systemen, de politieke vormen en de kijk op de wereld van hele beschavingen. wMemes zijn de belangrijkste factoren in bedrijfsculturen: ze bepalen hoe en waarom besluiten worden genomen. Ons individuele wMemes-profiel is de voornaamste component van onze persoonlijkheid,
zet de toon van onze relaties en bepaalt of wij ons op ons gemak voelen of rusteloze zielen zijn.”1

In iedere culturele fase van de menselijke soort bepalen de kernintelligenties van de dominante wMemes dus individuen, organisaties en samenlevingen. Wat bijvoorbeeld met een algemeen geaccepteerde meme als roken is gebeurd in de laatste 50 jaar, gebeurt ook met leiderschapsstijlen binnen organisaties en economische stromingen zoals het neoliberalisme of economische tijdperken zoals het kapitalisme. (Fukuyama, ‘Het einde van de geschiedenis en de laatste mens’ revisited). Belangrijke beperking hierbij is dat het zich niet noodzakelijk in een bepaalde richting ontwikkelt en er dus geen sprake is van historicisme.

De wMeme in de huidige tijd

Onze huidige tijd bevindt zich in een transitie fase. In de fase na de oorlog waren we erg gebaat bij een aanpak die doortastend tot resultaten zou leiden. We hadden baat bij doorzettingsvermogen en nauw omschreven doelen. Wederopbouw was het devies. Het ‘Wirtschaftswunder’ duurde zo’n 25 jaar waarin de dominante wMemes ‘vooruitgang’ en ‘orde’ wijd verbreid waren. Nu we ons bewegen naar een herinrichting van de samenleving, waarbij veel innovatieve denkkracht nodig is, omdat we een exponentiële technologisch vooruitgang een plaats moeten geven in maatschappelijke structuren, is er veel ‘synergie’ nodig om de vernieuwingen te integreren. We moeten loskomen uit resultaatgerichtheid en vaste patronen en volop experimenteren om de transitie in te bedden. Het denken loopt voorop en het doen volgt. De complexiteit van het integreren van de beschikbare informatie-eenheden in de datapakhuizen in samenleving en economie, vraagt heel veel creativiteit. De vertaling in algoritmes vraagt ongekend veel denkkracht.

De veranderende waarde van leiderschap

Tot slot nog iets over organisaties, verandering en leiderschap vanuit de dynamiek van de spiraal en de evolutie van waardes. Tom Peters was in de jaren tachtig de gevierde held van de managers van de hele ondernemende wereld. Hij reisde de wereld rond en gaf overal zwaar betaalde lezingen over zijn methode om excellentie te bereiken en te managen door overal in het bedrijf je gezicht te laten zien (Management By Walking Around). In zijn latere boeken kwam hij steeds meer terug op zijn oorspronkelijke ideeën en schoof hij het management-denken bijna helemaal aan de kant door het einde van de hiërarchie te poneren. Deze ontwikkeling in zijn denken heeft ook een spiraal vorm. Er veranderen zaken in de samenleving waardoor er een andere vorm van denken en een andere aanpak nodig is, die is afgestemd op de beleving van mensen binnen dat specifieke tijdsgewricht. Ook voor organisaties geldt het openstaan voor veranderingen en een blik vooruit naar het ontstaan van nieuwe wMemes als cruciaal voor hun overleven. Als het leiderschap zich daarvan onvoldoende bewust is en nieuwe inzichten blokkeert of zich gesloten opstelt voor de dynamiek van psycho-sociale veranderingen, is het voortbestaan van de organisatie bedreigd.

1 ‘Spiral dynamics, waarden, leiderschap en veranderingen in een dynamisch model.’ D. Beck, C. Cowan, 2004 p. 29

Advertenties